لختی پیش در جزیره ی هرمز جانوری راسومانند را دیدم که با دیدن خودروی ما گریخت،بومیان آنجا به آن حیوان،"خدنگ" می گفتند،واژه ی خدنگ مرا به این بیت شعر از شاهنامه ی فردوسی برد که:
کمانهای چاچی و تیر خدنگ
سپرهای چینی و ژوبین جنگ
خدنگ نوعی درخت شبیه به گز بوده که با داشتن چوبی صاف و بسیار سفت برای ساخت تیر تیرکمان،نیزه و زین اسب به کار می رفته است که در جای دیگری فردوسی بزرگ می گوید:
کمان برگرفتند و تیر خدنگ
ببردند از روی خورشید رنگ

ز پیکان همی آتش افروختند
به بر بر زره را همی دوختند
و در گویش ترکی خدنگ را"سَندَر قاین آغاجی" می خوانده اند که برای ساخت دسته ی چاقو و دیگر تیزی ها به کار می رفته است.

به راستی جانور خدنگ که در رسته ی گربه سانان قرار می گیرد و همانندی فراوانی به راسوسانان دارد مانند همان تیر شکافنده ی خدنگ که شهرت"تیر جگردوز" را نیز داشته است،شکارگری زبر و زرنگ است جوری که در جزایر کاراییب و هاوایی برای شکار موش های صحرایی ویرانگر از این حیوان که توانایی دست آموز شدن را دارد استفاده می شود،جسارت خدنگ تا جایی پیش میرود که جز نادر حیواناتی ست که می تواند با خطرناکترین مارهای سمی مانند مار کبری نیز جنگ کرده و آن ها را به چنگ مرگ بکشاند.
همچنین در گویش کرمان دو نام دیگر نیز برای خدنگ وجود دارد،"موش خرمایی" و "رژگوک" که در پاره ای از سرزمین های این استان پهناور بر این باور هستند که پس از به خاک سپردن مرده در مناطق بویژه گرمسیری موش خرما می تواند با پنجه های پر زور خود مرده را نبش قبر کرده و جسدتازه را مورد آسیب قرار دهد و بنابراین چراغی یا آتشی را هم برای نورانی شدن قبر و تنها نبودن مرده و هم برای جلوگیری از آسیب آن حیوان موذی در کنار گور می گذارند.
جالب اینجاست که پس از فردوسی واژه ی خدنگ،واژه ای نبوده که از قلم و دید شاعران پارسی گوی بیفتد و به چاله ی فراموشی برود،ملانظمی در جایی می گوید:
خدنگ غمزه بنظمی زدی و آه کشید
زبان بریدم اگر آفرین نمیدانست .
که این ترکیب تشبیهی" خدنگ غمزه "در دوران کنونی به "تیرمژگان"تغییر یافته است تا جایی که در چارپاره ای از ع.ص به شکل زیر آمده است:
از چشم شهلاگون تو
ای تیر مژگان هوس
افتان و خیزان گشته ام
همچون شکاری در قفس
در هرصورت خدنگ چه به معنای تیر یا چوب سفت باشد و چه معنای جانوری آن،از جمله واژه های پارسی کهنی ست که هنوز در دستان ما قرار دارد و نبایست چنین واژه هایی که ریشه در این خاک اهورایی دارند را از یاد برد.

 

#عباد_صادقی